نيست ، از اين رو مىگوييم مسيح پسر خدا و خداوند پدر اوست ، در حقيقت عامه مسيحىها معناى واقعى تثليث را در نظر ندارند ، و آن را جويده و به صورت چيز ديگرى در آورده‌اند ، و به ظاهر نسبت تثليث به خود مىدهند ، و ليكن علماى آنها معناى واقعى تثليث را قائلند ، آرى همه اين اختلافات و خونريزيها از دانشمندانشان مىباشد ، از كسانى است كه خداى سبحان در جنايتكارى و ظلم و ستم شان مىفرمايد : « أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه » تا آنجا كه مىفرمايد : « وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ » « 1 » . بنا بر اين نمىتوان در خصوص اين مساله نسبت به عموم ملت مسيح حكم يك جا و كلى كرد ، براى اينكه بين مردم عامى آنها و علمايشان فرق است ، همه شان داراى كفر حقيقى كه برگشتن آن به استضعاف نباشد نيستند ، و كفرى كه عبارت باشد از انكار توحيد و تكذيب آيات خدا ، مخصوص است به علماى آنها ، و ما بقى مستضعف و عوامند ، و خداوند در بسيارى از آيات كسانى را كه كفر بورزند و آيات خداى را تكذيب كنند به خلود در آتش تهديد كرده ، از آن جمله مىفرمايد : « وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » « 2 » و همچنين آيات ديگر . و ما راجع به اينكه چه كسانى كافرند در تفسير جمله : « إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ » « 3 » بحثى گذرانيديم . و بعيد نيست از همين جهت در آيه مورد بحث كلمه « منهم » كه ظاهر در تبعيض است ، به كار رفته باشد ، احتمال هم دارد به كار رفتن اين كلمه براى اشاره به اين باشد كه پاره اى از نصارا به تثليث معتقد نيستند ، و در باره مسيح جز اينكه يكى از بندگان خداست كه به رسالت مبعوث شده اعتقاد ديگرى ندارند ، و اين احتمال بعيد نيست . چنان كه تاريخ نشان داده كه مسيحىهاى حبشه و نقاطى ديگر ، اعتقاد به تثليث نداشتند . بنا بر اين ، احتمال معناى آيه چنين مىشود : اگر نصارا ( مراد بعضى از ايشان است ، از باب نسبت دادن قول بعض به كل ) از حرفهاى كفرآميزى كه دارند دست بر ندارند هر آينه عذابى دردناك بعضى از آنان ( قائلين به تثليث ) را خواهد گرفت . و چه بسا اشخاصى كه اين آيه را از نظر اينكه مشتمل است بر كلمه « منهم » اينطور توجيه كرده‌اند كه : « من » در « منهم » براى تبعيض نيست بلكه تنها براى اين است كه بفهماند مفعول فعل در اصل ضمير بوده ، و بجاى آن اسم ظاهر « الذين » به كار رفته و گرنه در اصل

--> ( 1 ) ترجمه آيه شريفه در پاورقى صفحه 95 همين جلد گذشت ( سوره شورى آيه 14 ) . ( 2 ) و كسانى كه كفر ورزيدند و آيات خداى را تكذيب نمودند آنان اهل دوزخند و آنان در آتش جاويدانند . سوره بقره آيه 39 . ( 3 ) سوره نساء آيه 98 .